Sûfî Perspektiften Mânevî Davranış Gelişimi | Sûfî Psikolojisi Yazıları I- II

İnsan tutum ve davranışları üzerine çalışmalar yapan tasavvufun amacı, ruhun mânevî kabiliyetlerinin insan benine yerleşmesini ve mânevî kişilik ve benlik gelişimini sağlamaktır. Böylece modern psikolojide ele alınan kişilik ve benlik gelişimi konusuna katkı sunulabilecektir. Psikoloji, insanın mahiyetini keşfetme konusunda sûfî geleneğin ortaya koyduğu tecrübî bilgi ve uygulamalardan yararlanabilecektir. Sûfi psikolojisi başlığı taşıyan bu kitapta da mânevî benlik dönüşüm süreci masaya yatırılmıştır.

Sûfî Psikoloji Yazıları I ve Sûfî Psikoloji Yazıları II, İbrahim Işıtan tarafından sûfî perspektiften mânevî benlik gelişimi üzerine 2010-2018 yılları arasında yayımlanmış çalışmalarından derlenmiş iki ayrı kitaptır. Yazarın bu başlıkla kaleme alınmış başka çalışmaları da bulunmaktadır. Çalışmada sûfî geleneğin inşa ettiği benlik gelişimi (seyr-u sülûk) ve sûfî

psikolojisi ele alınmıştır. Yazıların içeriklerine göre belirlenen kitapların birincisinde dört, ikincisinde üç bölüm bulunmaktadır.

Sûfî Psikoloji Yazıları I, sûfî bilgi/mârifet, tevhîd anlayışı, psikolojisi ve mânevî yolculuk /seyru sülûk bölümlerinden oluşmaktadır. Sûfî yaşamın temel gayesi mârifetin / sûfî bilgi elde edilmesinin ele alındığı birinci bölüm üç çalışmadan meydana gelmektedir: 1) Sûfîler ve Kelamcılara Göre Keşf ve İlhamın Bilgi Değeri, 2) Şeyh Şâbân-ı Velî Düşüncesinde ZâhirBâtın Dengesi, 3) Mustafa Çerkeşî Efendi Düşüncesinde Zâhir-Bâtın Dengesi. İlk çalışmada keşf ve ilham konusunun genel bir çerçevesi çizilmekte, diğer ikisinde de zâhir-bâtın konusu  hakkında bilgi verilmektedir. Bu bölümde bilgi kavramının tasavvufta taşıdığı anlam/mârifet ele alınıp bu bilgiye ulaşmanın yolunun da nefsi/benlik tanımak olduğu ifade edilir. Kadim gelenekte nefsi tanımak için keşf ve ilham metodu kullanılır ve aklî bilginin yetersiz olduğu

belirtilir. Sûfîlere göre bilgi iki türlüdür: zahirî ve bâtınî. Akıl, zâhiri bilgiyi elde etmenin yolunu gösterir ama bâtınî bilgiyi elde etmek için ilham, bunu sağlamak için de seyr-u sülûk gereklidir. Böylece ilahî hakikatler keşfedilebilir, kalpte hal ve makamlar oluşur ve buna göre davranışlar tanzim edilir [2].

İkinci bölümde sûfî tevhîd anlayışı ele alınır. Hakikat bilgisine ulaşmanın tevhide ulaşmak olarak görüldüğü tasavvuf böylece çokluk yanılgısını ortadan kaldırmaktadır. Buna ulaşmanın yolu seyr-u sülûktur. Çift kutuplu insan mânevî yolculukla nefsanî boyutunu her türlü kirden arındırarak tevhide ulaşacak ve ruhanî boyutuna uygun tutum ve davranışlar sergileyecektir. Bu durum kişilik parçalanmalarının da önünde koruyucu bir kalkan olacaktır. Bu bölümde yer verilen çalışmalar: 1) Sûfîlerin Tevhîd Anlayışı ve Boyutları, 2) Farklı İslami Kimliklerin Birlikte Yaşama Problemi ve Çözüm Önerileri, Sûfî Psikoloji Açısından Bir Giriş Denemesi [3].

Sûfî psikolojisinin ele alındığı üçüncü bölümde: 1) Modern Psikoloji ve Tasavvuf, 2) Sûfî Bilinç ve Sûfî Davranış Gelişimi çalışmalarına yer verilir. Sûfi geleneğe mensup bireylerin mânevî içerikli tutum ve davranışlarını ele alan sûfî psikolojisi, vahdete ulaşma mücadelesi veren bireylerin zihin ve kalp dünyasını ve davranışlarını inceler. Böylece mânevî benlik

gelişim süreci ortaya konulur ve modern psikolojinin yer vermediği aşkın insan beninin tanımı yapılır. Modern psikolojiye bu anlamda katkı sağlanacağının ve benliği kendi gerçek tabiatında tanıma fırsatı veren metafizik psikolojinin günümüz insanı için önemli olduğunun altı çizilir [4].

1) Cemal Halvetî’nin Etvâr-ı Seb’a Anlayışının Sûfî Psikolojisi Açısından Tahlili, 2) Sofyalı Bâli Efendi’ye Göre Sülûkun Yedi Evresi (Etvâr-ı Seb’a), 3) Seyrü Sülûk/Manevi Yolculuk Psikolojik Bir Terapi Olabilir mi? Erzurumlu İbrahim Hakkı Örneği başlıklarına yer verilen dördüncü ve son bölümde mânevî yolculuğun aşamaları ele alınır. Bu çalışmalarda nefsin

yedi mertebesi sûfî psikolojisi açısından ele alınır, mânevî gelişim süreci hakkında bilgi verilir. Buna göre nefs-ruh çatışması yaşayan insanın bundan kurtulabilmesi için rûhî arzu ve isteklerini zihin alanına taşımalı, bunun için mânevî gelişim yeri olan kalbi ruhun emrine vermeli, sûfî gelenekte kullanılan metotlar yoluyla nefs tezkiye edilmelidir [5].

Sûfî Psikoloji Yazıları II isimli kitap üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, sûfî kişilik ve benlik yapısının incelendiği çalışmalar bulunmaktadır: 1) Sadreddin Konevî’ye Göre Sûfî Psikolojisi: Konevî Düşüncesinde Sûfî Kişilik Yapısının Temel Dayanakları 2) Ebu’l Hasan Harakânî’ye Göre Sûfi Benlik Dönüşümü 3) Mustafa Kemâleddin Bekrî’ye Göre Sûfî Benlik Gelişimi 4) Kuşadalı İbrahim Halvetî’ye Göre Mânevî Şahsiyet Gelişimi 5) Hacı Bayrâm-ı Velî’nin Mânevî Kişiliği ve Psiko-Sosyal Etkisi 6) Hacı Bayrâm-ı Velî’nin Sûfî Karakter Yapısı, 7) Cemal Halvetî’nin II. Bayezid’in Mânevî Şahsiyetinin Şekillenmesine Katkısı, 8) Ali Fuad Başgil’in Karakter Eğitimi Konusundaki Görüşlerinin Sûfî Gelenek Açısından

Değerlendirilmesi. Bu bölümde yer verilen çalışmalarda, sûfî kişilik ve benlik yapısının gelişim ve oluşum süreci, bunun kişilik üzerindeki etkisi ve mânevî benlik dönüşümünün prensipleri ortaya konur [6].

Gençliğin ahlâkî ve mânevî gelişimiyle ilgili iki yazıya yer verilen ikinci bölümde, sûfî yaşam ilkelerinin günümüz gençliğinin ahlâkî ve mânevî karakter gelişime katkıları ele alınmıştır: 1) Sûfî Özgürlük Algısının Gençliğin Mânevî Kişilik Gelişimine Katkısı 2) Sûfî Yaşamın Gençliğin Ahlâkî Değer Yargılarının Gelişimine Katkısı. Sûfî benlik dönüşümü ve kendini gerçekleştirme arasındaki ilişkiye yer verilir, tasavvuf ve modern psikoloji perspektifinden kendini gerçekleştirme konusuna yer verilir. Bunun yanında, nefsin değişim ve dönüşümünün insan tutum ve davranışlarına yansıması da ele alınır [7].

Üçüncü bölümde: 1) Sûfî Geleneğin Çok Kültürlü Yaşama Katkısı 2) Hz. Mevlâna Düşüncesinde Barış Kavramının Psikolojik Tahlili çalışmalarına yer verilmiştir. Bu çalışmalarda çok kültürlülük ve barış içerisinde birlikte yaşama konusu ele alınmıştır. Yine tasavvuf ve modern psikolojide yer verilen temel konulardan kişilik ve benlik gelişimi analiz edilmiş, ikisi arasındaki farklara değinilmiştir. Örneğin: sûfî benlik yapısı kalp merkezli gelişim gösterirken, modern psikoloji zihin üzerine kuruludur [8].

Sûfî Psikoloji Yazıları I ve Sûfî Psikoloji Yazıları II, Işıtan’ın bu başlık altındaki diğer kitapları gibi sûfî psikolojisinin temellerinin atılmasına katkı sağlamaktadır. Tasavvufa farklı bir bakış açısı getiren yazar, insanı ve onun davranışını psikoloji perspektifinden ve tasavvufî zeminde ele almaktadır. Her iki kitapta aynı referans ancak farklı sonuç yazılmıştır. Referans olarak klasik ve günümüz tasavvuf eserleri ve psikoloji kaynakları kullanılması ve disiplinlerarası bir yaklaşımla terimlerin hem tasavvuf hem psikoloji de karşılıklarının verilmesi, kitabın iki alanda da akademik çevrelerce okunabilmesini sağlamaktadır. Çalışmada sade ve anlaşılır bir dil kullanılmış, sonuna indeks eklenmiştir.